Turing testi nədir?
Alan Turing öz məqaləsində sadə, amma cəsarətli bir sual qoyub: “Maşınlar düşünə bilərmi?” Bu sualın özü çox mücərrəd olduğu üçün Turing daha praktiki bir versiya təklif edib: əgər insan bir maşınla söhbət edərkən onun insan olub-olmadığını ayırd edə bilmirsə, deməli həmin maşın “düşünən” sayıla bilər. Diqqət et , burada söhbət maşının həqiqətən şüura, hisslərə və ya anlamaya malik olmasından getmir. Söhbət yalnız davranışdan gedir. Bu, testin həm gücü, həm də zəif nöqtəsidir.

Bu necə işləyir?

Təsəvvür et : divarın o tayında kiminləsə yazışırsan. Sual verirsən, cavab alırsan, zarafat edirsən, gülürsən. Amma bir problem var : bilmirsən ki, o tərəfdə insan oturub, yoxsa maşın. Əgər fərqi tapa bilmirsənsə, sual budur: maşın həqiqətən düşünür, yoxsa sadəcə düşünməyi çox yaxşı yamsılayır? Məhz bu sual 1950-ci ildə riyaziyyatçı Alan Turing-i narahat edib və nəticədə süni intellekt tarixinin ən məşhur eksperimentlərindən biri , Turing testi doğulub.

Klassik formada test belə qurulub: bir insan (hakim) iki söhbətdaşla : biri insan, biri maşın , yazılı şəkildə ünsiyyət qurur, amma kiminlə danışdığını görmür. Sual-cavab davam edir və sonda hakim qərar verməlidir: “Bu, insan idi, yoxsa maşın?” Əgər maşın kifayət qədər insanı çaşdıra bilirsə, testi “keçmiş” sayılır. Bunu bir az da real həyatdan nümunə ilə izah etsək , telefon zəngi zamanı kiminləsə danışırsan və səsin robota, yoxsa canlı operatora aid olduğunu anlaya bilmirsən. Fərqi tuta bilmədiyin an, sən artıq öz növbəndə “Turing testi” aparırsan.

Bu texnologiyanı harada görürük?

Bu gün Turing testinin ruhu hər yerdə var. Müştəri xidməti çat-botları ilə yazışanda, bəzən qarşı tərəfin insan olub olmadığını anlamaq çətinləşir. Səsli köməkçilər : Siri, Alexa kimi sistemlər , də eyni ideyaya əsaslanır: nə qədər təbii səslənsələr, o qədər “inandırıcı” hesab olunurlar. Hətta sosial mediada bot hesabları aşkarlamaq cəhdləri də əslində tərsinə çevrilmiş Turing testidir – biz insanlar burada hakim rolunu oynayırıq.

Maraqlı tərəfi nədir?

Burada geniş yayılmış bir yanlış təsəvvürü aydınlaşdıraq: Turing testini “keçmək” o demək deyil ki, maşın düşünür. 1966-cı ildə yaradılan ELIZA adlı sadə proqram, cəmi bir neçə şablon cümlə ilə istifadəçiləri inandıra bilib ki, onunla canlı bir psixoloq danışır , halbuki proqram heç nəyi “anlamırdı”. Bu, filosof Con Söörl-ün “Çin otağı” adlı məşhur tənqidinə səbəb olub: kimsə qapalı otaqda çinli simvolları qaydalar kitabçasına baxaraq düzgün cavablandıra bilər, çini bir kəlmə də bilmədən. Yəni doğru cavab vermək anlamaqla eyni şey deyil. Bu fərq bu gün böyük dil modelləri ilə bağlı mübahisələrin də əsasını təşkil edir.

Turing testi bizə maşının zəkasını ölçmək üçün deyil, əslində öz zəkamızı və onun necə aldadıla biləcəyini anlamaq üçün güzgü verir. Bəlkə də əsl sual heç vaxt “maşın düşünə bilərmi?” olmayıb, “biz düşünməyin nə olduğunu doğru-dürüst bilirikmi?” olub. Sən nə düşünürsən , inandırıcı danışmaq düşünməkdirmi, yoxsa fərqli bir şeydir?